Tiếng Việt "Lạ mà Quen": Giải mã sức sống và nghệ thuật giữ gìn bản sắc ngôn ngữ

Tiếng Việt lạ mà quen không chỉ là một chủ đề thảo luận mà còn là hành trình khám phá những điều thú vị, giúp chúng ta thấu hiểu sâu sắc hơn về sự trong sáng của tiếng Việt.

Ngôn ngữ không bao giờ là một thực thể tĩnh. Nó giống như một sinh vật sống, không ngừng hít thở, vận động và biến đổi theo nhịp bước của xã hội. Tại buổi giao lưu cùng các tác giả bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp tại Đường sách TP.HCM, những góc nhìn sâu sắc về sự giao thoa giữa cái “quen” và cái “lạ” trong tiếng mẹ đẻ đã mở ra nhiều suy ngẫm về cách chúng ta giao tiếp hàng ngày.

Nghịch lý “Lạ mà Quen” trong ngôn ngữ hàng ngày

Chúng ta thường sử dụng ngôn ngữ theo bản năng, nhưng khi dừng lại để phân tích, nhiều điều hiển nhiên bỗng trở nên kỳ lạ. PGS.TS Trịnh Sâm lý giải rằng, những khái niệm như “phải” (bên phải) mặc định là đúng, còn “trái” (bên trái) lại thường gắn với cái sai là một ví dụ điển hình về sự “quen mà lạ”.

Có những cách diễn đạt mà chúng ta dùng hằng ngày nhưng lại chứa đựng sự mâu thuẫn thú vị về mặt logic:

• Sử dụng từ ngữ sai ngữ cảnh vật lý nhưng đúng ngữ cảnh cảm xúc: Đi trên bờ nhưng lại xin “quá giang”, hoặc dùng từ “lặn lội” để chỉ việc đến thăm nhau, “lặn mất tăm” khỏi lớp học.
• Ẩn dụ hóa kiến thức thông qua thực phẩm: Những cụm từ như “mớm bài”, “bội thực kiến thức” hay “không tiêu hóa nổi” thực chất là cách mượn hình ảnh ăn uống để mô tả quá trình tiếp nhận thông tin.

GS.TS Nguyễn Đức Dân phân tích thêm dưới góc độ ngôn ngữ học: Tiếng Việt có đặc điểm nhấn mạnh vào vế đứng sau. Vì vậy, khi nói “Tiếng Việt lạ mà quen”, trọng tâm nằm ở chữ “quen”; còn khi nói “Tiếng Việt quen mà lạ”, điểm nhấn lại rơi vào chữ “lạ”. Chính sự linh hoạt này tạo nên sức quyến rũ đặc trưng của tiếng Việt.

Ngôn ngữ biến đổi theo nhịp sống: Từ “thổi cơm” đến “đăng xuất”

Một trong những điểm gây tranh luận nhất hiện nay là ngôn ngữ của Gen Z và sự xâm nhập của tiếng Anh (code-switching). Theo các chuyên gia, việc ngôn ngữ thay đổi theo thời gian là một quy luật tất yếu.

Nhà báo Dương Thành Truyền đưa ra ví dụ về sự chuyển dịch từ ngữ qua các thế hệ: Thời xưa dùng “thổi cơm”, thời sau là “nấu cơm” và hiện nay là “cắm cơm”. Thậm chí, giới trẻ hiện nay sáng tạo ra những thuật ngữ như “đăng xuất” hay “log out” để thay thế cho từ “chết”.

Ranh giới giữa sự sáng tạo và sự tùy tiện

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo về một thực trạng đáng lo ngại: văn hóa bàn phím. Việc ưu tiên tốc độ khi chat trên điện thoại/máy tính dẫn đến thói quen bỏ qua viết hoa, thiếu dấu câu và lạm dụng tiếng Anh tùy tiện.

“Nguy hiểm nhất là khi thói quen này xâm nhập vào môi trường chuyên nghiệp. Chúng ta đang thấy một bộ phận phóng viên, biên tập viên trẻ đánh mất khả năng kiểm soát câu chữ, tạo ra những kiểu diễn đạt sai trật tự tiếng Việt, gây ra những tình huống cười ra nước mắt”, nhà báo Dương Thành Truyền nhấn mạnh.

💡 Góc nhìn chuyên gia:

Việc sử dụng “chill đi”, “đu trend” hay “drama” trong giao tiếp thân mật là bình thường. Nhưng trong văn bản hành chính, bài thi hay giao tiếp đối ngoại, việc giữ đúng chuẩn mực ngôn ngữ là yêu cầu bắt buộc để thể hiện vị thế và sự tôn trọng đối với người đối diện.

Làm sao để giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trong thời đại số?

Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt không phải là bài trừ cái mới, mà là sử dụng cái mới một cách có ý thức. PGS.TS Trịnh Sâm cho rằng đây là vấn đề vĩ mô, cần từ luật ngôn ngữ, chuẩn hóa chính tả cho đến việc điều chỉnh thuật ngữ nước ngoài.

Một số vấn đề nhức nhối hiện nay cần được lưu tâm:

• Lạm phát thuật ngữ: Việc dùng từ “hệ sinh thái” một cách tràn lan trong giới học thuật mà không đúng bản chất.
• Sử dụng từ “kêu” nhưng rỗng: Xu hướng chọn những từ hoa mỹ, xa rời thực tế để gây ấn tượng.
• Nhầm lẫn cơ bản: Ngay cả việc phân biệt “i” và “y” hiện nay cũng trở nên khó khăn đối với nhiều người.

Để nâng cao năng lực ngôn ngữ, lời khuyên từ các chuyên gia là hãy quay lại với việc đọc sách. Những bộ sách như Tiếng Việt giàu đẹp không chỉ cung cấp kiến thức mà còn giúp người đọc khám phá ra những tầng nghĩa sâu sắc, từ đó rèn luyện tư duy viết và nói chuẩn xác hơn.

Kết luận và Bài học cho người trẻ

Tiếng Việt là tài sản, là hồn cốt của dân tộc. Sự biến đổi là cần thiết để ngôn ngữ không bị xơ cứng, nhưng sự tùy tiện sẽ dẫn đến sự suy thoái về tư duy. Hãy nhớ rằng: Nguyên tắc cốt lõi của ngôn ngữ là gọi đúng tên và đúng sự kiện.

Bạn có bao giờ giật mình nhận ra mình đang sử dụng những từ ngữ “lạ mà quen” trong giao tiếp hằng ngày? Hãy cùng chia sẻ những từ lóng hoặc cách diễn đạt thú vị mà bạn biết ở phần bình luận bên dưới!